نرخ تورم قبل از انقلاب در فاصله سال‌های ۱۳۱۶ تا ۱۳۵۷ مسیر ثابتی نداشت. جنگ جهانی دوم، اشغال ایران، محدودیت عرضه کالا، تحولات درآمدهای نفتی و تغییر سیاست‌های اقتصادی دولت در دوره‌های مختلف بر قیمت‌ها اثر گذاشتند. نرخ تورم در سال ۱۳۲۲ به ۱۱۰٫۵ درصد رسید؛ اما در سال ۱۳۲۹ به منفی ۱۷٫۲ درصد کاهش یافت. در دهه ۱۳۴۰، تورم سالانه اغلب پایین بود و از اوایل دهه ۱۳۵۰ دوباره شدت گرفت. نرخ تورم در سال ۱۳۵۶ به ۲۵٫۱ درصد رسید. شناخت این مسیر تاریخی در طلاین کمک می‌کند تفاوت میان افزایش عمومی قیمت‌ها، کمبود کالا و تغییر قدرت خرید خانوارها را بهتر بشناسیم.
فهرست مطالب
نمودار نرخ تورم قبل از انقلاب
در تصویر زیر می‌توانید نمودار نرخ تورم پیش از انقلاب را در دوره‌های مختلف مشاهده کنید.
جدول نرخ تورم قبل از انقلاب
نرخ تورم ایران از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۵۷ نوسان زیادی داشت. در سال ۱۳۲۲، هم‌زمان با سال‌های جنگ جهانی دوم، تورم به ۱۱۰٫۵ درصد رسید. پس از چند سال کاهش قیمت‌ها، تورم در دهه ۱۳۴۰ عمدتاً در سطح پایینی قرار گرفت. اما از سال ۱۳۵۲ روند افزایشی قیمت‌ها شدت گرفت و نرخ تورم در سال ۱۳۵۶ به ۲۵٫۱ درصد رسید. جدول زیر، نرخ تورم سالانه ایران را در این بازه زمانی نشان می‌دهد.
توجه: در این جدول، علامت منفی برای نرخ‌های سال‌های ۱۳۲۴، ۱۳۲۵ و ۱۳۲۹ به کار رفته است. این علامت به معنای کاهش متوسط سطح قیمت‌ها در مقایسه با سال پیش از آن است، نه اینکه قیمت همه کالاها در آن سال پایین آمده باشد.
| سال | نرخ تورم | سال | نرخ تورم |
| ۱۳۱۶ | ۲۱٫۲٪ | ۱۳۳۷ | ۱٫۰٪ |
| ۱۳۱۷ | ۸٫۸٪ | ۱۳۳۸ | ۱۳٫۰٪ |
| ۱۳۱۸ | ۸٫۰٪ | ۱۳۳۹ | ۷٫۹٪ |
| ۱۳۱۹ | ۱۳٫۸٪ | ۱۳۴۰ | ۱٫۶٪ |
| ۱۳۲۰ | ۴۹٫۵٪ | ۱۳۴۱ | ۰٫۹٪ |
| ۱۳۲۱ | ۹۶٫۲٪ | ۱۳۴۲ | ۱٫۰٪ |
| ۱۳۲۲ | ۱۱۰٫۵٪ | ۱۳۴۳ | ۴٫۵٪ |
| ۱۳۲۳ | ۲٫۷٪ | ۱۳۴۴ | ۰٫۳٪ |
| ۱۳۲۴ | ۱۴٫۴−٪ | ۱۳۴۵ | ۰٫۸٪ |
| ۱۳۲۵ | ۱۱٫۵−٪ | ۱۳۴۶ | ۰٫۸٪ |
| ۱۳۲۶ | ۶٫۶٪ | ۱۳۴۷ | ۱٫۵٪ |
| ۱۳۲۷ | ۱۱٫۱٪ | ۱۳۴۸ | ۳٫۶٪ |
| ۱۳۲۸ | ۲٫۳٪ | ۱۳۴۹ | ۱٫۵٪ |
| ۱۳۲۹ | ۱۷٫۲−٪ | ۱۳۵۰ | ۵٫۵٪ |
| ۱۳۳۰ | ۸٫۳٪ | ۱۳۵۱ | ۶٫۳٪ |
| ۱۳۳۱ | ۷٫۲٪ | ۱۳۵۲ | ۱۱٫۲٪ |
| ۱۳۳۲ | ۹٫۲٪ | ۱۳۵۳ | ۱۵٫۵٪ |
| ۱۳۳۳ | ۱۵٫۹٪ | ۱۳۵۴ | ۹٫۹٪ |
| ۱۳۳۴ | ۱٫۷٪ | ۱۳۵۵ | ۱۶٫۶٪ |
| ۱۳۳۵ | ۸٫۸٪ | ۱۳۵۶ | ۲۵٫۱٪ |
| ۱۳۳۶ | ۴٫۴٪ | ۱۳۵۷ | ۱۰٫۰٪ |
بالاترین نرخ تورم این دوره در سال ۱۳۲۲ و پایین‌ترین نرخ در سال ۱۳۲۹ ثبت شد. تورم منفی در سال‌های ۱۳۲۴، ۱۳۲۵ و ۱۳۲۹ به معنای کاهش متوسط سطح قیمت‌ها نسبت به سال قبل است و به معنای این نیست که قیمت تمام کالاها کاهش یافته باشد.
تورم فقط هزینه خرید کالاها را بالا نمی‌برد. در واقع قدرت خرید پس‌انداز نقدی را هم کاهش می‌دهد. به همین دلیل، برخی افراد برای حفظ ارزش دارایی خود به گزینه‌هایی مانند طلا توجه می‌کنند. بااین‌حال، خرید طلا نیز با نوسان قیمت همراه است و انتخاب آن به هدف سرمایه‌گذاری و زمان نگهداری دارایی بستگی دارد. در این میان، قیمت طلای آب شده یکی از شاخص‌هایی است که می‌توان در محتوای مرتبط با ارزش دارایی‌ها و اثر تورم به کار برد.
روند نرخ تورم در دهه ۱۰ (۱۳۱۶ تا ۱۳۲۰)
نرخ تورم در سال ۱۳۱۶ به ۲۱٫۲ درصد رسید و در سال‌های ۱۳۱۷ و ۱۳۱۸ به‌ترتیب به ۸٫۸ و ۸ درصد کاهش یافت. این روند در سال ۱۳۱۹ تغییر کرد و تورم به ۱۳٫۸ درصد رسید. با آغاز جنگ جهانی دوم و اشغال ایران در سال ۱۳۲۰، نرخ تورم جهش کرد و به ۴۹٫۵ درصد رسید.
جنگ از چند مسیر بر قیمت‌ها فشار وارد کرد. استفاده نظامی از راه‌های حمل‌ونقل، اختلال در جابه‌جایی کالا و دشواری تأمین واردات، دسترسی بازار به کالاهای مصرفی را محدود کرد. وقتی عرضه کاهش پیدا می‌کند و تقاضا همچنان پابرجاست، کمبود کالا می‌تواند قیمت‌ها را بالا ببرد. هزینه بیشتر حمل‌ونقل و تأمین مواد اولیه نیز قیمت تمام‌شده محصولات را افزایش می‌دهد.
شدت تورم در سال‌های بعد بیشتر شد. نرخ تورم در سال ۱۳۲۱ به ۹۶٫۲ درصد و در سال ۱۳۲۲ به ۱۱۰٫۵ درصد رسید. این جهش پیاپی با تداوم اختلال‌های اقتصادی دوران جنگ ارتباط داشت. افزایش سریع قیمت‌ها، قدرت خرید خانوارهایی را که درآمدشان هم‌پای هزینه‌ها رشد نمی‌کرد، کاهش می‌داد.
برای مقایسه این دوره با شرایط اقتصادی امروز، باید تفاوت ساختار تولید، الگوی مصرف و روش محاسبه شاخص قیمت را در نظر گرفت. ازاین‌رو، مطالعه نرخ تورم در 10 سال گذشته می‌تواند به مقایسه دو بازه کمک کند. اما ارقام این دوره‌ها بدون توجه به تفاوت‌های اقتصادی، قابل مقایسه مستقیم نیستند.
نرخ تورم ایران در دهه ۲۰ (۱۳۲۱ تا ۱۳۲۹)
نرخ تورم در سال ۱۳۲۱ به ۹۶٫۲ درصد و در سال ۱۳۲۲ به ۱۱۰٫۵ درصد رسید. با تورم ۱۱۰٫۵ درصدی، سبد کالایی که سال قبل ۱۰۰ واحد هزینه داشت، به‌طور متوسط به ۲۱۰٫۵ واحد می‌رسید. اگر درآمد خانوار هم‌پای قیمت‌ها افزایش پیدا نمی‌کرد، قدرت خرید آن به‌شدت کاهش می‌یافت.
پس از این جهش، نرخ تورم در سال ۱۳۲۳ به ۲٫۷ درصد افت کرد و در سال‌های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ به‌ترتیب به منفی ۱۴٫۴ و منفی ۱۱٫۵ درصد رسید. این ارقام از کاهش متوسط سطح قیمت‌ها نسبت به سال قبل حکایت داشتند. بااین‌حال، افت قیمت‌ها لزوماً زیان خانوارها در دوره تورم شدید را جبران نمی‌کرد؛ به‌ویژه اگر خانواده‌ها برای تأمین هزینه‌های روزمره پس‌انداز خود را مصرف کرده یا بدهی بیشتری ایجاد کرده بودند.
روند تورم در سال ۱۳۲۶ دوباره تغییر کرد و نرخ آن به ۶٫۶ درصد رسید. این رقم در سال ۱۳۲۷ به ۱۱٫۱ درصد افزایش یافت و در سال ۱۳۲۸ به ۲٫۳ درصد کاهش پیدا کرد. در سال ۱۳۲۹، تورم منفی ۱۷٫۲ درصد ثبت شد که پایین‌ترین رقم در کل دوره مورد اشاره بود.
تورم منفی همیشه از یک علت ناشی نمی‌شود. افزایش عرضه کالا می‌تواند قیمت‌ها را کاهش دهد؛ اما افت تقاضا بر اثر کاهش درآمد خانوارها نیز ممکن است همین نتیجه را ایجاد کند. در حالت اول، مصرف‌کنندگان با دسترسی بهتر به کالاها روبه‌رو می‌شوند؛ اما در حالت دوم، کاهش قیمت ممکن است با افت توان خرید همراه شود.
ترکیب هزینه‌های خانوار نیز اهمیت دارد. خانواده‌ای که بخش بزرگی از درآمدش را صرف مواد غذایی می‌کند، از تغییر قیمت خوراک بیشتر تأثیر می‌گیرد؛ درحالی‌که افزایش هزینه مسکن یا سوخت فشار متفاوتی بر بودجه سایر خانوارها وارد می‌کند. به همین دلیل، نرخ تورم ایران قبل از انقلاب را باید در کنار تغییر قیمت گروه‌های کالایی، درآمد خانوار و شرایط عرضه و تقاضا تحلیل کرد.
نرخ تورم ایران در دهه ۳۰ (۱۳۳۰ تا ۱۳۳۹)
نرخ تورم در سال ۱۳۳۰ به ۸٫۳ درصد رسید و در سال ۱۳۳۱ به ۷٫۲ درصد کاهش یافت. این نرخ در سال ۱۳۳۲ به ۹٫۲ درصد افزایش پیدا کرد و در سال ۱۳۳۳ به ۱۵٫۹ درصد رسید. یک سال بعد، تورم به ۱٫۷ درصد افت کرد و رشد قیمت‌ها با سرعت کمتری ادامه یافت.
ملی‌شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹ و محدودیت صادرات نفت در سال‌های بعد، منابع ارزی دولت را تحت فشار قرار داد. کاهش درآمدهای نفتی، تأمین ارز برای واردات کالا و مواد اولیه را دشوارتر کرد و بر هزینه‌های دولت اثر گذاشت. بااین‌حال، تغییرات تورم فقط از تحولات نفتی ناشی نمی‌شد و وضعیت تولید داخلی، تجارت خارجی و سیاست‌های مالی نیز بر قیمت‌ها اثر می‌گذاشتند.
در نیمه دوم این دهه، تورم دوباره نوسان کرد. نرخ آن در سال ۱۳۳۵ به ۸٫۸ درصد و در سال ۱۳۳۶ به ۴٫۴ درصد رسید. در سال ۱۳۳۷ تورم به ۱ درصد کاهش یافت؛ اما در سال ۱۳۳۸ دوباره به ۱۳ درصد افزایش پیدا کرد. نرخ تورم در سال ۱۳۳۹ نیز به ۷٫۹ درصد رسید.
این نوسان‌ها را باید با توجه به درآمدهای ارزی، هزینه‌های دولت و توان تأمین کالا تحلیل کرد. کاهش درآمد ارزی می‌توانست واردات مواد اولیه و کالاهای مصرفی را محدود کند؛ از سوی دیگر، افزایش مخارج دولت در شرایطی که تولید داخلی پاسخ‌گوی تقاضا نبود، می‌توانست فشار بیشتری بر قیمت‌ها وارد کند.
برای مقایسه نرخ تورم در دولت های مختلف باید وضعیت اقتصاد در آغاز هر دوره، درآمدهای نفتی، سیاست‌های مالی و شرایط تجارت خارجی را نیز در نظر گرفت. مقایسه نرخ‌های تورم بدون توجه به این عوامل، علت تغییر قیمت‌ها را به‌درستی مشخص نمی‌کند.
نرخ تورم ایران در دهه ۴۰ (۱۳۴۰ تا ۱۳۴۹)
نرخ تورم در دهه ۱۳۴۰ عمدتاً پایین ماند. این نرخ در سال ۱۳۴۰ به ۱٫۶ درصد رسید و در سال ۱۳۴۱ به ۰٫۹ درصد کاهش یافت. تورم در سال ۱۳۴۲ برابر با ۱ درصد بود و در سال ۱۳۴۳ به ۴٫۵ درصد افزایش پیدا کرد. در سال ۱۳۴۴ نرخ تورم به ۰٫۳ درصد رسید و در سال‌های ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ روی ۰٫۸ درصد باقی ماند. سپس تورم در سال ۱۳۴۷ به ۱٫۵ درصد و در سال ۱۳۴۸ به ۳٫۶ درصد رسید و در سال ۱۳۴۹ دوباره به ۱٫۵ درصد کاهش یافت.
این نرخ‌های پایین به معنای توقف افزایش قیمت‌ها نبودند. در واقع سرعت رشد متوسط قیمت‌ها را محدود می‌کردند. برای مثال، تورم ۰٫۸ درصدی یعنی سطح عمومی قیمت‌ها نسبت به سال قبل به‌طور متوسط ۰٫۸ درصد افزایش یافت. البته قیمت همه کالاها با یک سرعت تغییر نمی‌کرد و افزایش هزینه خوراک، مسکن یا سوخت می‌توانست فشار متفاوتی بر بودجه خانوارها وارد کند.
تورم پایین همچنین پیش‌بینی هزینه‌های تولید را برای کسب‌وکارها آسان‌تر می‌کرد. بنگاه‌ها می‌توانستند هزینه مواد اولیه، دستمزد و قیمت فروش را با عدم‌قطعیت کمتری برآورد کنند؛ هرچند ارزیابی وضعیت اقتصادی همچنان به عواملی مانند رشد تولید، اشتغال و درآمد خانوار نیاز داشت.
برای مقایسه تاریخی، نرخ تورم در 50 سال گذشته را باید در کنار تغییر درآمد و قدرت خرید خانوارها در نظر گرفت. نرخ تورم سرعت افزایش قیمت‌ها را اندازه می‌گیرد؛ اما برای سنجش تغییر قدرت خرید باید رشد درآمد را نیز با رشد هزینه کالاها و خدمات مقایسه کرد.
نرخ تورم ایران در دهه ۵۰ (۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷)
نرخ تورم از ۵٫۵ درصد در سال ۱۳۵۰ به ۱۵٫۵ درصد در سال ۱۳۵۳ رسید. هرچند تورم در سال ۱۳۵۴ به ۹٫۹ درصد کاهش یافت، دوباره صعود کرد و در سال ۱۳۵۶ به ۲۵٫۱ درصد رسید. نرخ ثبت‌شده برای سال ۱۳۵۷ نیز ۱۰ درصد بود.
افزایش درآمدهای نفتی، منابع مالی دولت را برای اجرای طرح‌های عمرانی، واردات و گسترش هزینه‌های عمومی افزایش داد. بااین‌حال، رشد سریع تقاضا در شرایطی که تولید داخلی و زیرساخت‌های توزیع توان پاسخ‌گویی کامل نداشتند، فشار تورمی ایجاد کرد. واردات می‌توانست بخشی از کمبود کالا را جبران کند، اما محدودیت بنادر، حمل‌ونقل و توزیع، مانع رسیدن سریع همه کالاها به مصرف‌کنندگان می‌شد.
تورم ۲۵٫۱ درصدی سال ۱۳۵۶ بالاترین نرخ ثبت‌شده در دهه ۱۳۵۰ بود. این افزایش، هزینه خوراک، پوشاک، اجاره و رفت‌وآمد را بالا برد و قدرت خرید خانوارهایی را کاهش داد که درآمدشان هم‌پای قیمت‌ها رشد نمی‌کرد.
برای مقایسه این دوره با اقتصاد معاصر، می‌توان از نرخ تورم در 20 سال گذشته استفاده کرد؛ البته باید تفاوت ساختار اقتصادی، سیاست‌های ارزی و ترکیب کالاهای مصرفی را نیز در نظر گرفت.
چرا تورم در دهه ۱۳۵۰ افزایش یافت؟
افزایش تورم در دهه ۱۳۵۰ را باید حاصل هم‌زمانی چند عامل دانست. رشد درآمدهای نفتی هزینه‌های دولت و تقاضای داخلی را افزایش داد. ظرفیت تولید و توزیع نتوانست هم‌پای این رشد گسترش یابد. در چنین وضعیتی، تزریق پول و افزایش قدرت خرید می‌توانستند فشار بیشتری بر بازار کالاها و خدمات وارد کنند. از سوی دیگر، تحولات قیمت‌ها در بازارهای جهانی نیز هزینه برخی کالاهای وارداتی را تغییر می‌داد.
برای درک دقیق‌تر این روند، باید میان افزایش تقاضا و محدودیت عرضه تفاوت گذاشت. افزایش تقاضا به‌تنهایی همیشه تورم‌زا نیست. اگر تولیدکنندگان بتوانند کالا و خدمات بیشتری عرضه کنند، بخشی از تقاضای تازه با افزایش تولید پاسخ داده می‌شود. فشار قیمتی زمانی بیشتر می‌شود که عرضه نتواند با سرعت تقاضا هماهنگ شود یا تأمین کالا به محدودیت‌های وارداتی، حمل‌ونقل و توزیع برخورد کند.
همچنین نباید افزایش تورم در دهه ۱۳۵۰ را فقط به رشد نقدینگی یا درآمد نفتی محدود کرد. سیاست‌های مالی، ظرفیت تولید، نیاز به واردات، محدودیت‌های توزیع و شرایط بازار جهانی در کنار هم عمل می‌کنند. برای مشاهده نرخ تورم در بازه گذشته کوتاه پس از انقلاب نیز می‌توانید مقاله نرخ تورم در 5 سال گذشته را بخوانید.
سخن پایانی
در این مطلب از طلاین به بررسی نرخ تورم قبل از انقلاب در فاصله سال‌های ۱۳۱۶ تا ۱۳۵۷ پرداختیم. دیدیم که تورم در این بازه زمانی مسیر ثابتی نداشت. جنگ جهانی دوم، اشغال ایران، محدودیت عرضه کالا، تحولات درآمدهای نفتی و تغییر سیاست‌های اقتصادی دولت در دوره‌های مختلف بر قیمت‌ها اثر گذاشتند. نرخ تورم در سال ۱۳۲۲ به ۱۱۰٫۵ درصد رسید؛ اما در سال ۱۳۲۹ به منفی ۱۷٫۲ درصد کاهش یافت. در دهه ۱۳۴۰، تورم سالانه اغلب پایین بود و از اوایل دهه ۱۳۵۰ دوباره شدت گرفت. نرخ تورم در سال ۱۳۵۶ به ۲۵٫۱ درصد رسید. در این مطلب همچنین به عوامل متفاوتی که باعث افزایش یا کاهش تورم در ایران پیش از انقلاب شد پرداختیم.
سوالات متداول
1. بیشترین نرخ تورم قبل از انقلاب در چه سالی بود؟
بیشترین نرخ تورم قبل از انقلاب در سال ۱۳۲۲ ثبت شد و به ۱۱۰٫۵ درصد رسید. شرایط جنگ جهانی دوم، اختلال در عرضه و توزیع کالا و فشارهای اقتصادی آن دوره از عوامل مرتبط با جهش قیمت‌ها بودند.
2. کمترین نرخ تورم قبل از انقلاب در چه سالی بود؟
نرخ تورم در سال ۱۳۲۹ منفی ۱۷٫۲ درصد بود. نرخ منفی به معنای کاهش متوسط سطح قیمت‌ها نسبت به سال قبل است و لزوماً کاهش قیمت تمام کالاها و خدمات را نشان نمی‌دهد.