قیمت دلار قبل از انقلاب چقدر بود؟

برخلاف تصور رایج، قیمت دلار قبل از انقلاب همیشه ثابت نبوده، اما در مقایسه با دهه‌های بعد از انقلاب، نوسان کمتری داشته و برای سال‌ها در یک بازه محدود (حدود چند تومان) حرکت کرده است. بنابراین می‌توان گفت که دلار واقعا ارزان‌تر از امروز بود، اما بدون تغییر و نوسان هم نبوده است.

در این مقاله از طلاین، به‌ صورت دقیق و بر اساس اطلاعات معتبر، روند تاریخی قیمت دلار قبل از انقلاب را بررسی می‌کنیم. هدف ما این است که با تکیه بر نمودار قیمت دلار قبل از انقلاب و منابع رسمی، تصویری شفاف و مستند از قیمت دلار در زمان پهلوی و سال‌های منتهی به 1357 ارائه دهیم. در ادامه با طلاین همراه باشید.

جدول قیمت دلار قبل از انقلاب

برای بررسی دقیق قیمت دلار قبل از انقلاب، بهترین روش مراجعه به داده‌های تاریخی ثبت‌شده در منابع اقتصادی ایران است. این آمارها نشان می‌دهد که نرخ دلار در دوره‌های مختلف پادشاهی قاجار و پهلوی، مسیر یکسانی را طی نکرده و تحت ‌تاثیر شرایط سیاسی، اقتصادی و جنگ‌های جهانی دچار تغییر شده است. روندی که در قیمت طلا قبل از انقلاب نیز قابل مشاهده است. در جدول زیر، خلاصه‌ای از قیمت دلار در سال‌های قبل از انقلاب آورده شده است:

دوره	سال	قیمت دلار
فتحعلی ‌شاه قاجار	1177	0.3 تومان (هر یک تومان برابر با دو دلار و پنجاه سنت)
محمد شاه قاجار	1213	0.3 تومان (هر یک تومان برابر با دو دلار و پنجاه سنت)
ناصرالدین‌ شاه	1227	0.3 تومان (هر یک تومان برابر با دو دلار و پنجاه سنت)
مظفرالدین ‌شاه قاجار	1285	1 تومان (برابر با 2 دلار)
احمد شاه قاجار	1301	11.2 ریال
رضا شاه پهلوی	1306	12.8 ریال
	1308	17 ریال
	1310	15 ریال
	1313	16 ریال
	1318	18 ریال
محمدرضا شاه پهلوی	1321	32 ریال
	1322	35 ریال
	1324	32 ریال
	1330	35 ریال
	1332	130 ریال
	1340	82 ریال
	1343	80 ریال
	1346	77 ریال
	1351	70 ریال
	1352	70 ریال
	1353	70 ریال
	1354	70 ریال
	1355	70 ریال
	1356	70 ریال
	1357	70 ریال

بررسی این جدول قیمت دلار قبل از انقلاب نشان می‌دهد که در دوره قاجار، نرخ دلار بسیار پایین و تقریبا ثابت بوده و حتی برای چند دهه روی حدود 0.3 تومان باقی مانده است. با ورود به دوره پهلوی اول، نرخ دلار به واحد ریال تغییر کرد و به‌ تدریج افزایش یافت. مخصوصا در سال‌های منتهی به جنگ جهانی دوم که فشارهای اقتصادی و اشغال ایران اثر مستقیمی بر ارزش پول ملی گذاشت.

در دوره محمدرضا پهلوی، بیشترین نوسان در اوایل دهه 1330 دیده می‌شود. زمانی که بحران‌های سیاسی و اقتصادی باعث جهش شدید نرخ دلار شد. اما پس از آن، با تثبیت درآمدهای نفتی، قیمت دلار در سال‌های قبل از انقلاب برای مدت طولانی روی محدوده 70 ریال باقی ماند. 

همین موضوع باعث شده که در ذهن بسیاری از مردم، دلارِ قبل از انقلاب به ‌عنوان ارزی ثابت و ارزان شناخته شود. تصوری که با نگاه دقیق به نمودار قیمت دلار قبل از انقلاب، بخشی از واقعیت آن روزهای ایران را نشان می‌دهد.

قیمت دلار در زمان قاجار

برای درک بهتر قیمت دلار قبل از انقلاب، باید بررسی را از دوره قاجار آغاز کنیم. دورانی که هنوز ساختار پولی ایران بر پایه تومان و قِران بود و ارزش ارزها بیشتر بر اساس نسبت با طلا و نقره سنجیده می‌شد. 

داده‌های تاریخی نشان می‌دهند که در بخش زیادی از دوره قاجار، قیمت دلار و سایر ارزهای خارجی نسبت به پول ایران ثبات نسبی داشته‌اند و تغییرات شدید، پدیده‌ای مربوط به دهه‌های بعدی است.

قیمت دلار در زمان فتحعلی ‌شاه قاجار

در نیمه نخست قرن نوزدهم میلادی و هم‌زمان با سلطنت فتحعلی‌ شاه قاجار و بر اساس اسناد اقتصادی آن دوره، یک تومان ایران تقریبا معادل 2 دلار و 50 سنت آمریکا بوده است. این موضوع نشان می‌دهد که در آغاز مسیر تاریخی قیمت دلار در سال‌های قبل از انقلاب، ارزش پول ملی ایران بالا بوده و برخلاف امروز، دلار نقش ارزی گران ‌قیمت را نداشته است. البته باید گفت که اقتصاد جهانی آن دوران نیز به شکل امروز وابسته به دلار نبوده است. البته در آن دوران قیمت طلای آب شده و سایر انواع طلا نیز به شکل گسترده وابسته به قیمت جهانی طلا نبوده است.

قیمت دلار در زمان محمد شاه قاجار

در دوره محمد شاه قاجار نیز وضعیت کلی نرخ ارز تفاوت محسوسی با دوره پیشین نداشت. به بیان دیگر، قیمت دلار در زمان محمدشاه قاجار در سطحی نزدیک به دوره فتحعلی ‌شاه قرار داشته و نشانه‌ای از جهش ارزی شدید در این مقطع دیده نمی‌شود. بنابراین هر یک تومان برابر با 2 دلار و 50 سنت بود.

قیمت دلار در زمان ناصرالدین ‌شاه قاجار

در دوران ناصرالدین‌ شاه، با گسترش ارتباطات خارجی و افزایش مبادلات تجاری، همچنان تومان ایران جهش شدیدی را تجربه نکرد. داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که نسبت برابری تومان با دلار آمریکا در این دوره نیز نزدیک به دوره‌های قبل باقی مانده و حدود 0.3 تومان برای هر دلار برآورد می‌شود.

 البته مجدد باید اشاره کنیم که در آن دوران همچنان دلار به شکل گسترده امروزی تاثیری بر اقتصاد جهانی و ایران نداشته است و اساسا مردمان آن دوران حتی نیازی به خواندن مقالاتی مانند پیش بینی قیمت دلار در 10 روز آینده نداشته‌اند.

قیمت دلار در زمان مظفرالدین ‌شاه قاجار

طبق اسناد اقتصادی، در این زمان هر 2 دلار آمریکا برابر با یک تومان بود. این تغییر را می‌توان یکی از نخستین نشانه‌های فاصله گرفتن از ثبات طولانی‌ مدت نرخ ارز در عصر قاجار دانست. 

قیمت دلار در زمان احمد شاه قاجار

در سال‌های پایانی حکومت قاجار و هم‌زمان با سلطنت احمدشاه، شرایط سیاسی و اقتصادی کشور دچار بی‌ثباتی شد. پیامدهای جنگ جهانی اول، ضعف دولت مرکزی و مشکلات مالی، باعث افت ارزش پول ملی گردید. 

در این دوره، قیمت دلار به صورت رسمی بر حسب ریال اعلام شد و هر دلار حدود 11.2 ریال ارزش‌گذاری شد. این رقم در جدول قیمت دلار قبل از انقلاب به‌ عنوان نقطه پایانی دوره قاجار ثبت می‌شود و مرز ورود ایران به دوره جدید ارزی در زمان پهلوی محسوب میگردد.

در مجموع، بررسی قیمت دلار در زمان قاجار نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از تاریخ ارزی ایران با ثبات نسبی همراه بوده و جهش‌های بزرگ نرخ ارز بیشتر مربوط به دهه‌های بعد است. این داده‌ها کمک می‌کند تا در تحلیل قیمت دلار در سال‌ های قبل از انقلاب، تصویر واقع ‌بینانه‌تری از گذشته اقتصادی کشور داشته باشیم.

اما امروزه نقش دلار در تجارت جهانی بسیار گسترده‌تر از آن دوران است. بدین ترتیب در این دوران  برای بسیاری از مردم سوالاتی از قبیل این که قیمت دلار به چه عواملی بستگی دارد مطرح می‌شود. زیرا هر نوع جهش دلار در این دوران بر روی قدرت خرید مردم اثرگذار است.

قیمت دلار در زمان پهلوی

بررسی قیمت دلار در دوره پهلوی بخش مهمی از تحلیل قیمت دلار قبل از انقلاب را تشکیل می‌دهد. زیرا در این دوره، اقتصاد ایران به ‌تدریج وارد نظام پولی مدرن شد و درآمدهای نفتی نقش پررنگ‌تری در تعیین نرخ ارز پیدا کردند.

 برخلاف دوره قاجار که ثبات نسبی بر بازار ارز حاکم بود، در عصر پهلوی نوسانات دلار بیشتر تحت ‌تاثیر جنگ جهانی، تحولات سیاسی داخلی، ملی شدن صنعت نفت و سپس افزایش شدید درآمدهای نفتی قرار گرفت. در ادامه، وضعیت نرخ دلار را به تفکیک دو پادشاه پهلوی بررسی می‌کنیم.

قیمت دلار در زمان رضا شاه پهلوی

در آغاز حکومت رضا شاه کسری تراز تجاری کشور افزایش یافت و نخستین بحران ارزی جدی در قرن جدید رخ داد و  نرخ دلار از حدود 12 تا 13 ریال به بیش از 16 ریال رسید. سیاست تثبیت نرخ ارز در اوایل دهه 1310 با هدف کنترل بازار اجرا شد. اما چندان موفق نبود.

 با این حال، در نیمه دوم دهه 1310 و هم‌زمان با کاهش نرخ تورم، قیمت دلار رشد محدودی داشت و در آستانه جنگ جهانی دوم، نرخ رسمی هر دلار حدود 17 ریال ثبت شد. به ‌طور کلی، در دوره رضا شاه می‌توان گفت نرخ دلار در مسیر افزایشی آرام قرار داشت و هنوز از جهش‌های شدید خبری نبود. 

البته همچنان دلار با توجه به محدود بودن تجارت جهانی و ایران، اثر زیادی بر روند اقتصاد ایران نداشت و اساسا مباحثی مثل دانستن پیش بینی قیمت دلار در یک ماه آینده برای افراد و کارشناسان اقتصادی چندان مطرح نبود. 

قیمت دلار در زمان محمدرضا شاه پهلوی

در سال‌های نخست سلطنت محمدرضا شاه، اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و بحران‌های سیاسی باعث تورم شدید شد. همین عامل موجب افت ارزش ریال و افزایش نرخ دلار گردید. به ‌طوری که در اوایل دهه 1320 دلار تا محدوده بیش از 30 ریال نیز معامله می‌شد. با بازگشت نسبی ثبات اقتصادی در میانه دهه 1320، نرخ دلار برای مدتی در همین محدوده حفظ شد. در سال‌های بعد نیز تغییرات قیمت دلار به شرح زیر است:

قیمت دلار در دهه 1330

ملی شدن صنعت نفت و تحریم‌های نفتی در اوایل دهه 1330 دوباره بازار ارز را متلاطم کرد و نرخ دلار افزایش یافت. اوج این نوسانات در سال 1332 رخ داد، اما پس از آن، با بهبود شرایط اقتصادی و از سرگیری صادرات نفت، نرخ دلار روندی نزولی و سپس با ثبات پیدا کرد.

قیمت دلار در دهه 1340

از اوایل دهه 1340 تا اوایل دهه 1350، اقتصاد ایران دوره‌ای از ثبات نسبی را تجربه کرد. در نتیجه، قیمت دلار در سال 1350 به حدود 70 ریال رسید و این نرخ تقریبا برای چندین سال بدون تغییر باقی ماند. 

قیمت دلار در دهه 1350

از سال 1352 به بعد و همزمان با جهش درآمدهای نفتی، تورم دوباره افزایش یافت. تزریق گسترده ارز به اقتصاد کشور باعث بروز پدیده‌هایی مانند افزایش واردات و فشار بر تولید داخلی شد. از طرفی، در نیمه دوم دهه 1350، با کاهش رشد اقتصادی و افزایش بی‌ثباتی سیاسی، بازار ارز نیز دچار تنش شد.

در همین دوره، قیمت دلار در سال 1356 همچنان در محدوده 70 ریال باقی مانده بود. اما نشانه‌های خروج از ثبات دیده می‌شد. نهایتا با وقوع انقلاب، نظام ارز تک ‌نرخی فروپاشید و قیمت دلار در سال 1357 در بازار آزاد افزایش یافت و به حدود 100 ریال رسید. این تغییر، پایان دوره‌ای بود که دلار برای سال‌ها در سطحی ثابت نگه داشته شده بود.

با این اوصاف بررسی دوره پهلوی نشان می‌دهد که ثبات نرخ ارز در سال‌های پایانی حکومت محمدرضا شاه نتیجه ترکیب درآمدهای نفتی بالا و سیاست‌های کنترلی بود و نبود عوامل تورمی نقش چندانی نداشتند. اما اگر کنجکاو هستید که بدانید قیمت دلار پس از انقلاب اسلامی چه تغییراتی کرده، توصیه می‌کنیم مقاله قیمت دلار بعد از انقلاب را مطالعه کنید.

سخن پایانی

در یک نگاه کلی، مرور تاریخ قیمت دلار قبل از انقلاب نشان می‌دهد که آنچه امروز از دلار ارزان و ثابت در ذهن بسیاری مانده، بیش از آنکه یک واقعیت همیشگی باشد، حاصل دوره‌ای خاص از ثبات نسبی در سال‌های پایانی حکومت پهلوی است. از قاجار تا پهلوی، نرخ دلار بارها تحت تاثیر جنگ، رکود جهانی، تحولات سیاسی و درآمدهای نفتی تغییر کرده، اما هیچگاه روندی شبیه به جهش‌های پرشتاب دهه‌های اخیر را تجربه نکرده است. البته باید ذکر کرد که تا قبل از دوران محمد رضا پهلوی، اقتصاد جهانی و ایرانی آن چنان به دلار وابسته نبوده است.

در طلاین تلاش کردیم با تکیه بر اطلاعات معتبر و تحلیل تاریخی، تصویری واقعی از گذشته ارزی ایران ارائه دهیم. در صورت تمایل به سرمایه‌گذاری در طلای آب‌شده، طلاین در کنار شما عزیزان است. می‌توانید از طریق سرمایه‌گذاری در طلای آب‌شده، از ارزش پول خود در برابر رشد دلار و تورم در بازار ایران محافظت کنید.

سوالات متداول